Poezia, ana e panjohur e aktores Hajrie Rondo

September 9, 2019

Për herë të parë hidhet dritë mbi krijimtarinë poetike të mjeshtres së skenës dhe ekranit, e cila u nda para pak kohësh nga jeta, pas një beteje të gjatë për ta fituar atë

Një mjeshtre e madhe e skenës dhe ekranit, e cila zhvilloi një luftë të gjatë deri në momentin e fundit për jetën, pa mundur ta fitojë do anë tjetër të panjohur të saj: Poezinë! Ajo diti që fjalën e shpirtit ta përcillte edhe ndryshe, jo vetëm duke interpretuar, por edhe duke e skalitur mendimin e saj në vargje. Tematika sociale është brumi i poetikës së saj, mbështjellë me petkun e brengave prej pamundësive. Përmes poezive të saj, ajo diti të shpërfaqë një botë e pasur në vargje, e cila ushqehet me dlirësi ndjenjash e mendimesh…

Nga Valentina Dafa

Ndërsa prilli troket, më vjen në mendje, përmes kujtimesh,t atë. Fjala është për Hajrie Rondon, këtë aktore të dashur për të gjithë, e cila ka patur edhe një poezia e Odise Goros që e paharruara, mjeshtrja e skenës, mikja Hajrie Rondo e ktheu në himn. Një himn poetik ky, i cili shoqërohet në kujtesë me tingëllimën e gjallë të zërit të saj.

“Më lindi nëna,

rreth vatrës zjarrndriçuar,

përreth ishte errësirë,

në terr e qara ime u dëgjua.

Në këmbë u ngrit një ditë mugëtirë,

por diellin në sy ma la të shkruar,

Me dritën do të vdes e dashuruar…”

Me dritën e saj, me dashurinë e saj dhe të të gjithë aktorëve, magjia e madhe e ekranit të vogël na ka mbërthyer para tij me orë të tëra, jo vetëm në fëmijëri, por në gjithë vazhdimësinë e jetës. Thellë në kujtesën tonë ngulitëm nga ekrani portretet e aktorëve, nga të cilët mësuam shumë dhe përjetuam histori të epokave të ndryshme, histori njerëzore, që shumë herë ishin histori të jetuara përreth të përditshmes sonë. Mbeteshim në heshtje e të mahnitur, duke i admiruar aktorët me shpresën dhe dëshirën e madhe për të qenë një ditë pranë tyre, apo duke nxitur ëndrrat edhe më tej, për t`u bërë një ditë si ata.

Ndoshta jo gjithkujt i jepet kjo mundësi, ky fat. Vite më vonë, unë e pata këtë fat. Udha ime e krijimtarisë më kryqëzohej shpesh me aktorët e qytetit tim, ndërsa në rastet e festivaleve të teatrove apo eventeve mbarëkombëtare, më binte të takohesha me aktorë nga gjitha trevat shqipfolëse. Ndieja se tek unë, kishte ardhur një tjetër kohë, koha e arsyes. Tashmë, duke i patur aq pranë aktorët, ulur me ta, duke diskutuar me thjeshtësi problematikat e jetës së përditshme, kuptoja se isha rritur për të gjykuar njësoj si ata. Në sjelljen tërë politesë, vëreja se jeta e tyre ecte paralel me gjithë rolet që ata i mbartnin me vete edhe në ecjen e tyre të lirë në trotuaret e qytetit, ku ndiqeshin (ndiqen) e përshëndeteshin (përshëndeten) nga kalimtarët me buzëqeshje dashamirësie, apo me ndonjë batutë pikante nga rolet që padyshim priteshin me lirshmëri dhe origjinalitetin që i karakterizon vetë ata, duke depërtuar edhe më shumë në kënaqësitë njerëzore. Pata fatin që për shumë kohë të isha mikja e aktores së mirënjohur, mjeshtres së skenës Hajrie Rondo me të cilën ndaja kafen pothuaj çdo ditë. Hajria me thjeshtësinë e saj të krijonte klimë substanciale në çdo kohë. Me mendimin e saj të nxiste në përfshirjen e diskutimeve, të bënte të ndiheshe e plotë pa kurrfarë pengese për të dhënë mendimin tënd të drejtpërdrejtë, sikurse bënte ajo.

Aktorja e karaktereve që kishte dhënë aq shumë nëpërmjet roleve, jepte edhe më shumë drejtpërdrejt në shoqëri me praninë e saj, me fjalën e saj që ishte si një kurim social. Koha e kafes me të ishte terapi përmes artit. Interpretonte me shpirt Kiplingun, “Në mundsh”, poezi të Odise Goros nga vendlindja e saj, apo të autoreve fierakë, me të cilët ndante shpesh mendimet për artin në tërësi.

Ajo diti që fjalën e shpirtit ta përcillte edhe ndryshe, jo vetëm duke interpretuar, por edhe duke e skalitur mendimin e saj në vargje. Krijimtaria poetike e Hajrie Rondos, na vinte shpesh me ngjyrën e zërit të saj në rrethet e ngushta miqësore, apo në veprimtaritë e art-kulturës, na vinte ashtu e grimcuar, e paplotë, por me mesazhe të qarta. Reflekset e shpirtit dhe mendjes së saj që ajo artikuloi artistikisht në lirika, kanë frymë familjare- shoqërore, ndërsa prek pak edhe lirikën e natyrës.

Tematika sociale është brumi i poetikës së saj. Ajo ka një shtrirje lineare, të mpleksur me prurjet e së përditshmes në tranzicion, ku derdhen lirshëm bukuria e krenaria, e mbështjellë me petkun e brengave prej pamundësive. Gjithsesi, shpërfaqet një botë e pasur në vargje, që ushqehet me dlirësi ndjenjash dhe mendimesh.

Tek poezia “ Malli për kujtimet” ajo bën apologjinë e jetës së saj të detajuar me kujdes, duke lidhur nyjet kyçe të rritjes me gjithë përshkrimet e elementëve që marrin ngjyrime emocionale dhe janë tregues të moshës e të kushteve social-ekonomike, jo vetëm të familjes së saj, por janë shprehje të mbarë realitetit shqiptar, të kohës në të cilën ajo jetoi.

“Në këmbën e mardhur nga thellim i dimrit,

kurrë s`provova këpucë lëkure,

mbi trupin e brishtë një këmishë të bardhë,

e larë me finjë ajo këmishë pëlhure.


Rreth oxhakut në netët e ftohta të dimrit,

ku zjarri me kucurra ngrohte gjithë shtëpinë,

etër e fëmijë në një ansambël të vogël,

me këngë dhe humor trembnim urinë”.

Shkëputa vetëm këto dy strofa nga poezia “Malli për kujtimet”, që vjen aq e plotë, me një gjuhë të thjeshtë e figuracion mjaft të pasur, me klithje të heshtura që përcjellin ngarkesë emocionale progresive. Veç mesazhit në poezinë e saj, Hajria ka përfshirë edhe elementët e mënyrës së jetesës së traditës shqiptare, si p.sh: larja me finjë e rrobave, apo mbledhja e familjes rreth oxhakut në mbrëmjet e ftohta të dimrit, tradita e përcjelljes së këngës në brezni, ndërkohë është dhe përcjellja e dashurisë brenda familjes me të cilën sfidohej uria, jeta e vështirë.

Lirikat familjare vijnë me poezinë “ Bashkë”, kushtuar motrave e vëllait; “Ata të dy”, një përkushtim për Kiçon, bashkëshortin e saj; “Krijesa”, kushtuar Kleas, në momentin e daljes së parë në skenë; “Dy pika lot”, (në 90-të vjetorin e lindjes së nënës që nuk jeton më); “Ditën e lamtumirës”, në ikjen e nënës; “Si një motër”, kushtuar mikes së saj, Sabri që iu gjend natë e ditë, në gëzime dhe në ditët e vështira etj.

Lirikat e Hajries enden brenda oborrit shtëpiak me dashurinë e bijës, të motrës, të gruas e të nënës, me një dashuri të pashoqe.

Ndërsa në lirikat shoqërore ndihet një revoltë e dukshme kundër padrejtësive, apo veseve që ngërthejnë shoqërinë. Ajo është shumë e ashpër dhe godet me fjalën e saj gjithë shtresat e shoqërisë, këto të detajuara në poezitë “Sytë e banakieres”, “Xhiro burrash”, “Snobizëm”, “Qytet mashkullor” etj.

“Gjithë ditën tymosin “Slims”,

si femra haremi kërthizat harbuar,

mbi takat e holla dy shalë të holla,

si shkopinj xhazi nën xhinse shtrënguar”.

A nuk janë këto vargje një shuplakë për vajzat e reja, apo për gjithë brezin e ri që rritet me frymë negative, duke e parë jetën në mënyrë sipërfaqësore? Lirika e natyrës është impresion dhe kënaqësi që shprehet me mozaikun, bukurinë e kolorin e stinës së artë që Hajria e përcjell në poezinë “Vjeshta”.

“Eci dhe shkel mbi gjethet kuq e verdhë,

ditëmëngjesin vesuar pas shiut vjeshtor,

në do të mundja të kisha shok penelin,

nga ngjyrat e Van Gogut s`do të hiqja dorë”.

Kurse lirika e dashurisë jepet në ndërthurje të lirikës familjare. “Ata të dy”, “E thëna dhe e pathëna” etj.

“Ata të dy bashkë plot jetë,

në xhiron tradicionale harruar

si dy të rinj malluar mall,

si dy të rinj rishtas dashuruar”.


“E thënë me mendje e thënë pa fjalë,

e thënë pa zë, e thënë me sy,

e thënë pa tinguj, e thënë në heshtje,

e thënë buzëqeshur plot ngrohtësi”.

“Sfida” është një poezi që shpreh karakterin e saj të fortë, por ndërkohë edhe brishtësinë e botës së brendshme shpirtërore. Ajo diti të sfidojë me dinjitet, sipas mënyrës së saj papërshtatshmërinë e mjedisit social, ku jetoi. E të largohet po me dinjitet, duke na lënë pas zërin e saj me vargjet e himnizuara të autorit të vendlindjes, Odise Goros:

“…por diellin në sy ma la të shkruar

Me dritën do të vdes e dashuruar…”.

Hajrie Rondo shkoi e dashuruar me dritën e jetës, duke na lënë të dritëzuar punën e saj, artin e saj.

“Malli për kujtimet”

Qyteti im i vogël e i madh,

ku dritës i thashë mirëmëngjesi

ku kam lindur,

ku çdo kujtim, gurë, sokak e mal

Me shpirtin tim pandarësisht lidhur.


Nga uji i Vrizit piva e u ngopa,

buruar kristal nga hijerëndi Sopot,

nga kodrat, lëndinat e pemët e paqes,

thitha ajrin e tyre e bukurinë magjiplotë.


Këtu pasuritë janë ulur këmbëkryq,

këtu bukuria nusëron bukurisht,

o qytetarët e mi, paqësorë e humorplotë,

që jetën e jetoni vetëm mençurish.


E vogël brodha në arën me misër,

ku humba aq herë dhe nënën e tremba,

ku çorra kërcitë e grisa këmishën,

nga këmbët e njoma sa herë nxora gjemba.


Në këmbën e mardhur nga thellim i dimrit,

kurrë s`provova këpucë lëkure,

mbi trupin e brishtë një këmishë të bardhë,

e larë me finjë ajo këmishë pëlhure.


Me shoqet u ngjita në mal për shkarpa,

gjunjët gjakosëm e fustani na u gris,

mblodhëm sherebelë e lule trëndelinë,

me kokrrat e sqindës buzët i bëmë pis.


Lules së lofatës i thithëm nektarin,

hëngrëm kokrra aguridhe manaferre,

kutitë me manxuranë ujitëm në dritare

lyem sofat e potone me gëlqere.


Fëmijëria ime skish kukulla e kompjutera,

as hapësira me plot dritë,

as rroba firmato e ADIDAS,

nën tymin e llampës mësoja poezitë.


Në çantën prej rrobe të qepur nga nëna,

s`mbaja çamçakëzë e hamburger,

po penën prej shtogu e librezën me dhjeta,

edhe pse shumë herë nisesha pa bukë.


Lodrat e mia ishin këngët e valët,

çarçafët e shtëpisë bëmë sipar,

nën pemën e mënit bëmë teatër fëmijësh,

nën hijen e mënit preka ëndrrën e parë.


Sa herë u harrova në magjinë e ekranit,

në kinemanë mbuluar me llamarinë,

shumë herë hyra hajdutçe e shumë herë pa biletë

sa herë e lutëm teta Margalinën.


Rreth oxhakut në netët e ftohta të dimrit,

ku zjarri me kucurra ngrohte gjithë shtëpinë,

etër e fëmijë në një ansambël të vogël,

me këngë e humor trembnim urinë.


U largova një ditë me kokën pas,

si mëz i rritur i shkëputur nga gjiri,

me mallin për ty jetova çdo çast,

si prush i ndezur mbuluar nga hiri.


Kudo shtegtuam ne bijtë e tu,

kudo rrezatuam tolerancë e dashuri,

ambasadorë t`u bëmë o qyteti Mëmë,

tek ty sa herë u kthyem me nder e lavdi!

Burimi: https://www.albanianfreepress.al/news/2018/04/poezia-ana-e-panjohur-e-aktores-hajrie-rondo-84661/